Bij dieren is het inderdaad zo, dat de exemplaren met het meeste testosteron ook het agressiefst zijn. In een aanval van ‘volkswijsheid’ vertalen we die observatie naar mensen. Zien we bijvoorbeeld dat een beursmakelaar met veel testosteron in zijn bloed meer winst maakt, dan schrijven we dat toe aan agressiever handelen. Ontdekken we dat gevangenen met veel testosteron in hun lijf vaker betrokken zijn bij opstootjes en relletjes, dan zeggen we: kijk, testosteron maakt gewelddadig. Maar het team van Eisenegger vond aanwijzingen dat dit niet klopt. Bij mensen is het effect van testosteron op ons gedrag wat ingewikkelder.

Om dit te kunnen onderzoeken, injecteerden Eiseneggers team de ene helft van de studentes met testosteron, en de andere helft met een placebo. Het experiment was dubbelblind, dus niemand wist wie van de studenten zojuist een portie hormoon had gehad. Toch vroegen de wetenschappers aan de studentes of ze dachten dat ze in de placebogroep of juist in de hormoongroep zaten. De studentes bleken dit niet goed in te kunnen schatten – ze hadden net zo goed kunnen gokken als naar hun lichaam luisteren. Dat was goed nieuws voor de wetenschappers. Want op die manier konden ze namelijk niet alleen het effect van de testosteron meten, maar ook het effect van de vooroordelen die de studentes hadden over testosteron. Zou het uitmaken of de studenten dáchten dat ze onder invloed van testosteron stonden?

De resultaten waren opzienbarend, omdat ze recht indruisen tegen wat we eerder dachten. De groep studentes die echt een testosteroninjectie hadden gehad, bleken het onderhandelingsspel inderdaad veel socialer te spelen dan de placebogroep.
(…)
En toen het team van Eisenegger de resultaten nog eens analyseerde, kregen ze weer gelijk. Deze keer keken ze naar het verschil tussen de groep studenten die dácht onder invloed te zijn van testosteron en de groep die dacht een placebo te hebben gehad. Nu zagen de onderzoekers duidelijk het effect van onze vooroordelen over testosteron optreden. De vrouwen in de denk-dat-ik-testosteron-kreeg-groep hadden zich tijdens het spel veel asocialer opgesteld. Ze hadden zich, zonder het te weten, laten beïnvloeden door hun eigen vooroordeel over testosteron. Omdat ze dáchten dat testosteron agressief maakt (dit toetsten de onderzoekers later met een vragenlijst), en ze bovendien dáchten dat ze nu onder invloed van dit hormoon waren, gedroegen ze zich – waarschijnlijk onbewust – hard en oneerlijk.

Het idee dat puur de aanwezigheid van testosteron zorgt voor meer agressie bestaat dus echt alleen in ons hoofd. En in het onderzoek van Eisenegger en zijn collega’s was de invloed van dit vooroordeel zelfs groter dan het effect van een echte injectie met het daadwerkelijke hormoon.

Het zijn, kortom, niet onze hormonen, maar de vooroordelen die we hebben over die hormonen, die ons gedrag bepalen. Dat reduceert John Grays nieuwste inzicht tot een oefening in het herkauwen van stereotypen, en het herkauwsel vervolgens aandragen als oorzaak van de verschillen tussen man en vrouw. ‘Venus is hot, Mars is cool’ is dus helemaal in lijn met John Grays eerdere boeken.

Dat geldt niet alleen voor de man-vrouwvisie, maar ook voor de relatieverbeterende kant van Grays nieuwste boek: het is uiteraard John Grays bedoeling dat Mars en Venus na het lezen van het boek nog lang en gelukkig leven (hoewel het aantal boeken dat hij al heeft geschreven bewijzen dat dit niet altijd even goed lukt). Daarom bevat de nieuwste ook oefening en dieettips die ervoor kunnen zorgen dat je relatie overspoeld wordt met liefdeshormonen. Hier zal het illustere knuffelhormoon oxytocine worden bedoeld. Onlangs bleek echter dat dit hormoon ook een knoeperd van een dark side heeft: het maakt sommige mensen minder sociaal en kan bovendien etnocentrisme aanwakkeren:

Previous work has shown that a nasal blast of the hormone encourages a usually trusting person to become more trusting, but now Bartz and her colleagues find that it also makes a highly suspicious person more uncooperative and hostile than ever.

“Oxytocin does not simply make everyone feel more secure, trusting and prosocial,” Bartz says.

(…)

These findings underscore that “oxytocin is not a love hormone; its effects vary in different people,” remarks psychologist Greg Norman of Ohio State University in Columbus.

En over het racistische randje van oxytocine schrijft Time:

The experiments involved Dutch men who were given either oxytocin or placebo. Survey research had previously found significant prejudice amongst the Dutch against both Muslims and Germans. In the first two passes, 70 men took the Implicit Association Test, which measures subconscious prejudice by looking at reaction time when connecting positive or negative words with members of a particular race or with names that suggest that ethnicity. Among the men on oxytocin, preference for native Dutch over Germans and Muslims increased.

In dit licht lijkt het me hoogst onverstandig om John Grays nieuwste boek te nemen als leidraad voor een gelukkiger relatie. Dat maakt het extra jammer dat ook ‘Venus is hot, Mars is cool’ door de Nederlandse lezers weer vol enthousiasme is ontvangen. Dus daarom zeg ik het nog maar eens: lieve mensen. John Gray verkoopt slechts gebakken lucht. Besteed je 19,99 euro liever aan je geliefde. Verras hem/haar met een bioscoopje. Ga met een flesje wijn naar de oever van een rivier en heb een gesprek. Zorg dat er aan het eind van de werkdag een warm bad en een fles massage-olie klaarstaat. Dat is ongetwijfeld beter voor je relatie dan nóg een boek lezen van kwakzalver John. Ik heb gezegd.

Wie de afdeling populaire psychologie in de boekhandel bezoekt, vindt al snel een verklaring voor de bekende ‘man-vrouwverschillen’: in de oertijd waren de mannen dagenlang op jacht en bleven de vrouwen thuis met de kinderen. Dit soort rollenverdelingen, zo wordt ons verteld, heeft voor allerlei aangeboren verschillen gezorgd, zoals een beter richtingsgevoel voor mannen en betere sociale vaardigheden voor vrouwen.
Maar is dit wel zo? Asha ten Broeke, wetenschapsjournalist voor Kennislink en Sp!ts, doet op vlotte en humorvolle wijze een radicaal andere theorie uit de doeken. Uit recente wetenschappelijke ontwikkelingen blijkt dat de meeste verschillen juist niet uit de oertijd stammen. In plaats daarvan worden ze veroorzaakt door hardnekkige denkbeelden die zich, met behulp van biologische mechanismen zoals epigenetica en de plasticiteit van het brein, in onze cultuur genesteld hebben.

“Verplichte kost voor iedereen die stellige uitspraken doet over man-vrouwverschillen” – De Volkskrant

“Met illustratieve onderzoeken en kleurrijke omschrijvingen van wetenschappers blaast Ten Broeke droge wetenschap leven in en maakt ze die zelfs spannend. De vlotte en frisse stijl doet denken aan de boeken van filosoof Bas Haring; wetenschap is leuk! (…) vaak heel geestig (…) een aanrader voor vrouwen én mannen.” – Nu.nl (4 sterren)

Meer over ‘Het idee m/v’ op de website van uitgever Maven Publishing

Test je eigen onbewuste vooroordelen (met een IAT) op www.hetideemv.nl

Volg me op twitter.com/ashatenbroeke

Nog niet genoeg? Kom dan 16 juni a.s. naar Studio/K in Amsterdam.

Eerdmans geeft toe geen empirisch bewijs te hebben voor zijn veronderstelling dat vrouwen lichter straffen, maar meent wel de wetenschap aan zijn kant te hebben wanneer hij het over de ‘natuurlijke aard’ van de weledelgeleerde dames heeft. Maar helaas voor Eerdmans: zelfs als het inderdaad zo zou zijn dat vrouwen empathischer zijn dan mannen – wat volgens dit onderzoek twijfelachtig is – dan heeft hij ongelijk. De gemiddelde eigenschappen van een groep zeggen namelijk nagenoeg niks over een individu. En dat geldt zeker in man-vrouwkwesties.

Om Joost dit in te laten zien kijken we eerst naar de manier waarop de eigenschap empathie is verdeeld onder mannen.

Je ziet een klokvormige grafiek, die we Bell Curve of normaalverdeling noemen. De horizontale as geeft aan hoe empathisch iemand is. De verticale as staat voor de hoeveelheid mensen. Stel, je zou elke Nederlandse man een vragenlijst geven om vast te stellen hoe invoelend hij is. De meeste mannen zouden dan gemiddeld empathisch zijn en dus ergens rond het midden van de horizontale ‘empathie-as’ scoren. Daarom is de grafiek daar ook het hoogst. Slechts een enkeling is bijzonder empathisch of juist een enorme koude kikker – daarom is de grafiek aan de zijkant het laagst.

Voor vrouwen geldt hetzelfde:

Door deze twee grafieken met elkaar te vergelijken, kun je erachter komen wat het man-vrouwverschil in empathie is:

Zoals je ziet zit de vrouwencurve iets verder naar rechts dan de mannencurve. Dat betekent dat vrouwen gemiddeld iets empathischer zijn dan mannen. Maar wat zegt dat nu over de individuele vrouw?

Heel weinig. Zoals je ook kunt zien hierboven, lieve Joost, is de overlap (het paarse gebied) tussen mannen en vrouwen als het gaat om hun empathiescores namelijk veel, veel groter dan het verschil. Dat betekent dat als je bij een willekeurige vrouwelijke rechter in de hersenpan kijkt, de kans enorm is dat ze net zo empathisch is als haar willekeurige mannelijke collega. Op een enkele supervoeler na, bevinden vrouwen zich in hetzelfde empathische spectrum als mannen.

Wil je dus zwaardere straffen?* En zie je invoelende rechters dat niet doen? Dan dien je elke rechter (man en vrouw) een empathietest af te nemen, en iedereen onder een bepaalde grenswaarde af te wijzen voor het ambt. Anders is het ‘gewoon’ discriminatie, beste Joost.

Joost Eerdmans. Vrouw van nature minder geschikt als rechter (De Volkskrant, zaterdag 8 september 2009, Forum, pagina 8). De normaalcurvevoorbeelden zijn geinspireerd op – het verder tamelijk suffe – boek ‘De sekeparadox’ van Susan Pinker.

*) Uit wetenschappelijk onderzoek blijkt ook dat zwaardere straffen een samenleving niet veiliger maken, maar dat terzijde.

Om deze theorie te laten werken heeft Rakison (impliciet) nogal wat een boude aannames nodig, te weten:
- Alle trouwe mannen zijn uitgestorven
- Mannen vinden het klaarblijkelijk prima als die kinderen omkomen door spinnenbeten, immers maken ze er gemakkelijk weer nieuwe bij
- In de omgeving waar onze voorouders leefden (Midden/Oost-Afrika) stikt het van de giftige spinnen, die zich bovendien tussen de vruchten en noten ophouden

We lopen deze aannames in omgekeerde volgorde even af. In Afrika wonen inderdaad een aantal giftige spinnen. Vooral voor de button spider is vervelend, maar die komt alleen voor in zuidelijk Afrika. Dan heb je nog de zes-oogige zandspin – erg giftig maar woont in de woestijn, en niet tussen de ananas. De rest van de spinnen is ongeveer net zo gevaarlijk als een gemiddelde wesp.

Dan de mythe van de liefdeloze papa: er is geen enkel bewijs dat oermannen niet van hun kinderen hielden. Integendeel, de enorme liefde die hedendaagse vaders voor hun kroost voelen (inclusief hormonale aanpassingen in lijf en brein als reactie op het krijgen van een baby) is een duidelijke aanwijzing dat de evolutie een biologisch geef-om-je-kind-programma bij elkaar heeft geselecteerd. Bovendien blijkt dat er vele ‘primitieve stammen’ zijn waarin mannen sterk betrokken zijn bij de opvoeding van hun koters en doen deze kerels het net als de onze even goed als verzorger dan mama.

Tot slot vraag ik me af: die mannen, die om de haverklap kinderen verwekken omdat een kwakje nu eenmaal zo geleverd is – met wie hebben ze al die seks? Bij welke (hoogst kieskeurige) vrouw maken ze al die kinderen? Of blijft er elke generatie weer een enorme troep trouwe losers aan de zijlijn staan die nooit lekker vrijen en nooit hun genen doorgeven? En als die losers hun genen niet doorgeven, horen ze dan niet heel snel uit te sterven? En als de losers uitgestorven zijn, en er dus alleen mannen overblijven met wie vrouwen graag seks hebben, waarom bestaan er dan toch nog trouwe softe mannen?

Het antwoord lijkt mij dat de ‘mannen-neuken-in-het-rond-maar-vrouwen-zijn-preuts-en-kieskeurig’-theorie nogal hapert. In plaats daarvan stel ik voor dat we de oertijd eens wat anders gaan bekijken. Bijvoorbeeld zo: man en vrouw werden een stelletje, maken een baby en zorgen daar samen, met hulp van bijvoorbeeld oma of andere stamgenoten. Dat snijdt ook wetenschappelijk wat meer hout. Zo is het best lastig om een vrouw te bevruchten door maar een enkele keer met haar te vrijen, omdat je maar nooit weet wanneer de eitjes rijp zijn. Vaak vrijen met dezelfde vrouw biedt meer kans op een nakomeling dan wild schieten op vele baarmoeders. En tot slot nog een vraag: als mannen evolutionair gezien alleen maar zin hadden in seks met veel verschillende vrouwen, waarom worden ze dan toch verliefd? Wie het weet, mag het zeggen…

Bron: D. Rakison (in press). Does women’s greater fear of snakes and spiders originate in infancy? Evolution and human behavior.