Mannen komen van mars en vrouwen van venus? Niet in deze prachtige fotoserie van Annie van Gemert. Zij legde jongensachtige meisjes en meisjesachtige jongens vast, en laat zo de kijker aan den lijve ondervinden hoe weinig je kunt zeggen van iemands sekse. Hieronder een jongen en een meisje.

Helaas! Annie van Gemert verzocht mij – ondanks haar eerdere toestemming om de foto’s te plaatsen – of ik de foto’s wilde verwijderen, omdat anders een rekening zou volgen. Haar werk is nog wel te zien op haar website.

Even een filosofisch tussendoortje. Wat we ‘natuurlijk’ vinden, is cultureel bepaald, schrijft Rob Wijnberg vandaag in nrc.next. “…wat natuurlijk was, was moreel toelaatbaar en werd aangemoedigd; wat onnatuurlijk werd genoemd, was moreel verwerpelijk en werd ontmoedigd en verboden (…) Natuurlijk en onnatuurlijk waren, kortom, culturele begrippen waarmee men elkaar bepaald gedrag aanleerde.”

Een interessante gedachte die volgens mij veel zegt over het nature-nurturedebat. (Ik negeer even dat Wijnberg meent dat deze redenering omstreeks de negentiende eeuw is uitgestorven en dat hij het vooral toepast op de seksuele gewoontes van hedendaagse Japanners)

Het is uiteraard waar dat wat wij natuurlijk vinden, per definitie voorgeschreven wordt door onze cultuur. Alleen is er, als je dit idee toepast op man-vrouwverschillen, iets raars aan de hand. Er bestaat namelijk een enorme behoefte in de wetenschap en populaire psychologie om allerlei culturele fenomenen van het predikaat ‘natuurlijk’ te voorzien. Zo weten we allang dat mannen geen slechtere ouders/verzorgers zijn dan vrouwen – dat vrouwen zorgen en mannen minder is een cultuurverschijnsel – maar toch borrelt steeds weer de haast onbedwingbare neiging op om ‘de natuur’ erbij te halen als oorzaak voor dit verschil.

Het verschil met de negentiende eeuw is dat ‘natuurlijk’ nu zelden meer synoniem is aan ‘door God gemaakt’. Tegenwoodig heulen we immers met Darwin, dus bedoelen we nu ‘gedurende de evolutie ontstaan’. Maar verder zijn de gelijkenissen groot: ook nu geeft het predikaat ‘natuurlijk’ (of zijn tweelingbroer ‘biologisch’) een zekere morele rechtvaardiging aan het bestaan van sekseverschillen.

Ik kwam dat bijvoorbeeld tegen in het boek Sex and cognition van Doreen Kimura. Hoewel ze voor lang niet elk cognitieverschil (m/v) een biologische oorzaak kan vinden – en dat komt niet omdat ze het niet probeert, verzeker ik je – verwerpt ze gepassioneerd het idee dat opvoeding en onderwijs er iets mee te maken hebben. Alsof het een belediging is voor een man-vrouwverschil om uitgemaakt te worden voor ‘cultureel’. Waarom dat zo belangrijk is voor Kimura – en vele anderen – is me dankzij Wijnberg nu duidelijk: door een natuurlijke oorzaak voor sekseverschillen aan te voeren, proberen ze (bewust of onbewust) duidelijk te maken dat dit een goede zaak is. Want het hoort zo.

Rob Wijnberg. Hoe natuurlijk is seksualiteit eigenlijk? (nrc.next, woensdag 26 augustus 2009). Doreen Kimura. Sex and cognition (ISBN 0-262-61164-3)

Als je in Gapun (Papoea Nieuw-Guinea) zou vertellen dat het een universeel principe is dat vrouwen empathisch en verzorgend zijn, en taal vooral gebruiken om de sociale banden aan de halen, zouden ze lachend van hun kruk rollen. De vrouwen daar voldoen in niets aan dit beeld: ze zijn vloeken met grote regelmaat urenlang en staan bekend als grofgebekt en ongevoelig. Mannen daarentegen, zijn sensitief en sociaal in hun gedrag en taalgebruik. Dit alles is volgens de inwoners van Gapun volstrekt natuurlijk.

Met deze anekdote ontmaskert Deborah Cameron (hoogleraar aan het prestigieuze Oxford University) in één klap de mythe die ons zo bekend is: vrouwen zijn van de emoties en taal, en mannen van het ongevoelige ‘niet lullen maar doen’. In populaire psychologieboeken wordt dit verschil meestal toegedicht aan het leven in de oertijd: aldaar zorgden de vrouwen – al kletsend – in groepen voor de kinderen, terwijl zwijgzame mannen uit jagen gingen.

Dit is kul, toont Cameron overtuigend aan door alle mythes rondom taal te doorprikken: vrouwen praten niet meer dan mannen (eerder andersom), vrouwen hebben het niet vaker over gevoel en ze laten zich niet steeds van hun sociale of onzekere kant zien. Deze vooroordelen bestaan bovendien vooral bij de witte, westere middenklasse. Cameron ziet dit vooral als reactie op culturele verandering – door de vrouwenemancipatie is het leven van deze subgroep nogal opgeschud en dat gaat niet zonder slag of stoot. De evolutiepsychologie voorziet deze tegenreactie vervolgens van een biologisch sausje. Of, in de woorden van Cameron, “het neemt de sociale vooroordelen van vandaag en projecteert die op de prehistorie, daarmee hun status verhogend tot tijdloze waarheden over de mens.”

Deborah Cameron. The myth of Mars and Venus: do men and women really speak different languages? ISBN 978-0-19-921447-1

Meer lezen op Mars & Venus:

• Vrouwen en mannen schelden evenveel
• Meisjestaal lief en jongenstaal stoer? Onzin!
• Vrouwen praten nauwelijks meer dan mannen
• Deborah Cameron over Hillary Clinton in verkiezingstijd

Lieve lezers – het is een tijdje stil geweest op dit blog. Ik was druk bezig met een huis verbouwen, een roman schrijven en (te) veel werken. Dat is nu verleden tijd (het verbouwen althans…) en dus zal ik hier weer min of meer wekelijks berichten over de zin en onzin van man-vrouwverschillen in de politiek, media en wetenschap. Om het goed te maken stopte ik de website in een nieuw, ietwat prehistorisch jasje.

Maar nu terzake, want ik heb natuurlijk niet stilgezeten. Welk belangwekkend man-vrouwnieuws was er wel, maar stond hier niet? Een overzicht:

- Mannen zijn hun voorsprong in de poel wiskundige supertalenten kwijt, meldde Janet Hyde in PNAS. Ik schreef er een post over op het Verse Wetenschapsblog van W24.
- In mei had ik een primeur op Kennislink. Nijmeegse onderzoekers ontdekten dat mannen moeite krijgen met nadenken als er een mooie vrouw in de buurt is.
- Goed nieuws: uit een Frans onderzoek blijkt dat de meeste schoolmeisjes niet langer geloven dat vrouwen voor mannen (of jongens) onderdoen in de wiskunde. Slecht nieuws: deze emancipatieslag zorgt niet voor betere prestaties op een wiskundetoets.
- Zorgen zit niet exclusief bij moeders in de genen gebakken – vaders hebben ook een zorggen, schreef ik in het tijdschrift LOVER. Het artikel verscheen ook op Kennislink.
- Vrouwen hebben een beter geheugen voor de plek van een voorwerp; ze herinneren zich bijvoorbeeld sneller waar ze hun sleutelbos ook alweer gelaten hebben. Bewijs voor een relatie tussen sekse, ruimtelijk inzicht en hormoonspiegel? De resultaten zijn tegenstrijdig, geeft onderzoeker Maartje de Goede toe.
- Nurture wordt nature: als je een meisjesrat als jongetje behandelt, krijgt ze later een mannenbrein.
- Een jongetjesbaby van 3-5 maanden heeft al een iets beter ruimtelijk inzicht dan zijn vrouwelijke leeftijdsgenootje. Opvallend: de onderzoekers denken dat dit verschil ‘em vooral in de opvoeding zit.
- UvA-hoogleraar Tavecchio vindt dat er meer mannen voor de klas en in de creche moeten. Of, als dat niet kan, moeten vrouwen zich mannelijker gedragen. Al die vrouwelijkheid is namelijk slecht voor de ontwikkeling van de jongens. Het wetenschappelijke bewijs voor deze oorzaak-gevolg relatie is nogal dun.
- Volgens Baron-Cohen hebben autisten een extreem mannelijk brein: ze kunnen alles met systemen maar niets met empathie. Onjuist, blijkt uit Utrechts onderzoek: autisten zijn juist enorm invoelend. Geldt dat dus ook voor mannen?
- Ook bij de rhesusaap spelen de jongetjes het liefst met auto’s. De meiden hebben echter geen voorkeur voor poppen, wat het moeilijk maakt om een evolutionaire verklaring te geven voor dit verschil.
- Naarmate een land hoger scoort op de emancipatiemeter, lopen meisjes hun achterstand op wiskundegebied in.
- Jagende oermannen: lang zagen wetenschappers hen als drijvende kracht achter de evolutie van ons grote brein. Maar dat beeld is achterhaald en ouderwets.
- Zo’n 80 tot 90% van de mensen (ik ook!) blijkt seksist zonder het zelf te weten. Onbewust trekken man-vrouwvooroordelen aan de touwtjes. De enige manier om aan discriminatie en ongelijke behandeling te ontkomen: wetgeving en quota, alzo bepleit ik in tijdschrift LOVER.

Een zware depressie komt in de hersenen bij mannen en vrouwen op een totaal andere manier tot uiting. Daar kwamen Nijmeegse wetenschappers per ongeluk achter toen ze de breinen van elf mensen die zelfmoord hadden gepleegd. Bij mannen was het stofje Ucn1 de grote boosdoener, terwijl vrouwen te hoge hoeveelheid BDNF in hun hersenen hadden.

Dit verschil is zo markant, dat onderzoeker Eric Roubos en zijn collega’s denken dat een depressie bij vrouwen een hele andere ziekte is dan bij mannen. In ieder geval zouden er voor beide seksen andere antidepressiva moeten worden ontwikkeld, vinden de wetenschappers.

Zowel de ontdekking als de conclusies die de onderzoekers daaraan verbinden passen in een veelbelovende trend naar meer ‘gendergeneeskunde’. Decennialang zijn medicijnen en procedures bijna alleen op mannen getest, voornamelijk omdat vrouwen zo’n ‘lastige’ hormooncyclus hebben. Vorig jaar nog kreeg de Maastrichtse onderzoeker Ineke Klinge subsidie voor een groot Europees onderzoek naar de sekse- en genderdimensie in de geneeskunde.

Bron: Man en vrouw anders depressief (Kennislinkartikel door Elles Lalieu), Depressie bij mannen anders dan bij vrouwen (Radboud Universiteit) en De sekse- en genderdimensie in onderzoek naar ziekte en gezondheid (Research Magazine, Universiteit Maastricht)